Eldar İsmayılovdan özünü təqdim etməyi xahiş edəndə yalnız bunları dedi: “Onu deyə bilərəm ki, artıq 8 kitabın müəllifiyəm. Artıq 9-cu kitabım da hazırdır. 100-dən çox məqalənin müəllifiyəm. Ali Atissasiya komissiyasının ekspert şurasının üzvüyəm” Vəssalam. Əvvəldən də bilirdik ki, ziyalı ilə söhbətə gedirik. Özünü təqdim edərkən bunu bir daha anladıq. Ziyalıdır, özü də necə…

-Ailə həyatınız haqda…

- Evliyəm. İki evladım var, bir qız və bir oğlan. Artıq onlar böyüyüb. Qızımın 28 yaşı, oğlumun isə 30 yaşı var. Hər ikisi ailəlidir. Bir nəvəm var.

Biz tarixi tarix kimi yox siyasət kimi təqdim etməyə çalışırıq.

-Eldar müəllim, bir az gənclik dövrünüzdən danışın. Asan dövr olmayıb. Sizin gəncliyiniz inqilabi hazırlığın ilk dövrlərinə düşür. İndi bəziləri bunu dissidentlik dövrü adlandırırlar

-Yox belə deyək. Mənim gənclik dövrümdə Azərbaycanda dissidentlik dövrü olubmu? Buna mən şübhə ilə yanaşıram. Yox, Azərbaycanda Rusiyada baş verən dissidentlik olmayıb. Bir az başqa formada olub amma geniş vüsət almayıb. Bu da mənim fikrimdi. Təbii ki, Azərbaycanda 60-70-ci illərdə maraqlı bir dövr idi. Bu biraz mənim Moskvada təhsil aldığım dövrə təsadüf edir. Maraqlı dövr idi. Bu dövr haqqında kifayət qədər ətraflı danışmaq olar. Əgər imkan olsa, vaxt olsa mən bunu tədqiq edəcəm. Əsasən demək olar ki, mənim tədqiqatlarım 60-cı illərə qədərdir. Amma mənə elə gəlir ki, imkan olsa bu dövrü də tədqiq etməyə dəyər. Mənim Moskvada yeni kitabım dərc olunub. Kitabın adı “Azərbaycanın tarixinin oçerkləri”dir. O kitabda mən bütün dövrləri şərh eləmişəm. Mən o kitabın birini sizə hədiyyə edəcəm. Bu kitabda bir çox məsələlərə fərqli münasibət bildirmişəm. Kitabın Moskvada təqdimat mərasimi oldu. Mən Moskvadan yeni qayıtmışam. Bəzən insanlar mənimlə razılaşmırlar. Mənə elə gəlir ki, Azərbaycanın bütün tarixi dövrlərinə yeni münasibətə ehtiyac var. Çünki, doğrudan da mübarizə gedir və biz bir çox məsələlərdə uduzuruq. Bilirsiniz niyə? Ona görə ki, biz tarixi tarix kimi yox siyasət kimi təqdim etməyə çalışırıq. Tarix elminin öz qanunları var. Əsas meyar isə onun dünya ictimaiyyəti tərəfindən qəbul edilməsidir.   Bu o zaman qəbul edilər ki, bizim tarix inandırıcı olsun. Yəni tarixi zərurətə uyğun olsun. Demək olar ki, bütün dünya bu mərhələləri keçib. Bizim tarix də dünya tarixindən o qədər də fərqlənmir. Biz çalışırıq ki, onu müəyyən çərçivəyə salaq. Müəyyən problemlərə uyğunlaşdıraq. Bu isə tamamilə əks nəticə verir. Mən bu məsələ ilə bağlı sizə bir neçə misal çəkə bilərəm. Məsələn, Babək hərəkatına bizim münasibətimiz çox qəribədir. Vaxtilə siz bilirsiniz ki, sovet dərsliklərində və bizim tarixi yazılarımızda Babək çox qəribə bir formada təsvir olunurdu. Onun hərəkatı bir anti-islam hərəkatı kimi, kəndli müharibəsi kimi təqdim olunurdu və. s. Bu maarifsiz tarixşünaslığın təsirinin nəticəsi ilə yaranırdı. Bu fikirlər səhvdir və mənbələr onu təsdiq etmir. Əvvəla onu milli azadlıq mübarizəsi kimi təqdim etmək səhvdir. Niyə? Çünki, o dövrlərdə millət hələ millət formasını almayıb və vətən deyəndə Babək haranı nəzərdə tuturdu? Azərbaycan olmayan yerdə, millət olmayan yerdə bunu necə etmək olardı? Bilirsiniz bunu açıq demək lazımdır. Çünki, biz həmişə erməni tarixşününslarının ardınca gedirik, onlar deyirsə biz onun əksini deyirik. Bu belə deyil axı. Babək hərəkatı anti-islam hərəkatı deyildi. Ola da bilməzdi. Onun hərəkatının əhatə etdiyi ərazidə 300 min insan yaşayırdı və onların hamısı müsəlman idi. Onlar necə anti-müsəlman müharibəsi apara bilərdilər. O vaxt ki, saray tarixçiləri bunu belə qələmə alırdılar və başqa cür də yaza bilməzdilər. Çünki, onlar Babəki rüsvay etmək istəyirdilər. Bizdə bunun ardınca bunu davam etdirmişik. Mən özüm də bunu dəfələrlə qeyd etmişəm ki, bu böyük bir müharibə idi. Amma hakimiyyət davası idi. Çünki xalqın hakimiyyətə gətirilməsindən söhbət gedə bilməzdi və.s. Bu əlbəttə ki, qəhrəmanlıq hərəkatı idi və bunu düzgün hərəkət kim xarakterizə etməyə ehtiyac var. Yenə də deyirəm bizim bəzi mənbələrdə yazılır ki, o xristianlığı qəbul etmək fikrində idi. Bu da erməni tarixçilərinin yozduğu bir şeydir və bizlərdə onu təkrar etmişik. Mən başa düşürəm ki, sovet tarixşünanslığında bunu niyə yazırdılar. Çünki o dövlət ateist dövləti idi və bunu belə görməli idi. Biz niyə onun ardınca gedirik ki, bu düzgün deyil. 

-Cavidanın alban kökənli olması ilə bağlı da məsələ var idi. Bu təsdiq olunubmu?

  -Bilirsinizmi alban məsələsinə mənim münasibətim tamamilə fərqlidir. Mən bu fikrin tamamilə əksini fikirləşirəm. Çünki mən düşünmürəm ki, biz azərbaycanlıların əcdadları xiristianlar olub. Bu qətiən düzgün deyil. Mən rus, erməni və azərbaycanlı olmayan tarixçilərlə bu məsələni araşdırmışam. Onlar mənə bildiriblər ki, əgər alban dövləti varsa onun dili müxtəlif ölkələrin təsirindən pərakəndiliyə gətirib çıxarıb. Bir hissəsi islamı qəbul edənlər türkləşib, azərbaycanlı olub. Bəziləri erməniləşib və xristianlığı qəbul edib. Xristianlığın digər bir tərəfi də provaslavlıqdır. Qafqazda isə gürcülər yaşayır. Bax, bu cür izah edirlər və burada qorxulu bir şey yoxdur. Bu bir faktdır. Biz isə israrla üstündə durub deyirik ki, biz alban olmuşuq. Vahid milətin olmamaması bir mənalı təsdiq edilir. Əgər belədirsə, biz necə bunun üstündə durub deyə bilərik ki, bizim əcdadımız albanlar olub və bu nə qədər də düzdür? Bu məsələdə mübahisələr çox olur. Mən onun tərəfdarıyam ki, mübahisələri uzatmayaq. Çünki, faktlar lazımdır. Mən də türk nəzəriyyəsinin tərəfdarıyam. Amma vaxtı ilə Oljas Süleymenov “Az i ya” əsərini yazıb. Biz o zaman tələbə idik. Biz onu gecə-gündüz oxumuşuq. Oljas onu sübut etmək istəyirdi ki, şumer tayfaları vaxtilə türk olublar. Bütün dünya alimləri, tarixçilər bunu qəbul elədilər. Biz türkük və Azərbaycanlıyıq. Bax bunun üstündə möhkəm durmalıyıq. Hardasa bir fantastik, mifik etnik mənsubiyyəti axtarmağa ehtiyac yoxdur. Burada etnik mənsubiyyət necə formalaşıb buna mən öz fikrimi bu kitabımda bildirmişəm. 

-Bu kitabınız rus dilində çap olunub. Siz belə düşünmürmüsünüz ki, bundan ermənilər sizə qarşı istifadə edə bilərlər?

-Mən bu kitabda kəskin şəkildə yazmışam. Bu kitabda qeyd etmişəm ki, Cənubi Qafqazda heç vaxt erməni dövləti olmayıb. Erməni dövləti ola bilsin ki, olub və min il bundan qabaq. Amma Cənubi Qafqazda yox.

-Kilikyada?

-Yox. Kilikiya olmayıb. O bir uydurmadır. Ola bilsin ki, ərəblər gedəndən sonra Şərqi Anadoluda bunların bir dövləti olub. Mənim üçün bu da şübhəlidir. Bu haqda da kitabda ətraflı qeyd etmişəm.

-Bu kitab burada şatışa çıxarılıbmı?

-Bura hələ yeni gətirmişəm. Moskvada isə artıq 400 nüsxə satılıb.

Avropanın təsiri nəticəsində Şərqdə milli pərakəndəlik başladı

- Son vaxtlar bir qrup gənc onlara tarixçimi deyək, yazıçımı deyək çıxıblar ortaya və bildirirlər ki, Azərbaycan Qafqazın ən gənc xalqıdır. Burda iki məqam var. Bir Azərbaycan sözü ilə bağlı, yəni tarixdə 200 il əvvələdək “Azərbaycan” sözü işlənməyib sonradan yaranıb. İkincisi isə odur ki, albanlardan dönmədir. Sizin bir mütəxəssis kimi buna münasibətiniz necədir?

-Bilirsinizmi burda iki məvhum var. Biri xalq, biri isə millət. Millət məvhumu ümumiyyətlə şərq üçün yeni məvhumdur. Əslində müsəlman milləti mövcud idi. Vahid toplum kimi və ola bilsin ki, müxtəlif dillərdə danışıblar. Amma bu eyni zamanda milli xarakter daşıyan məvhum idi. Avropanın təsiri nəticəsində Şərqdə milli pərakəndəlik başladı. Yəni millət bu anlayış bizə Avropadan gəlib. Bunu qəbul etmək lazımdır. Əhməd bəy Ağayev burdan Fransaya gedəndə müsəlman kimi getmişdi. Qayıdanda isə türk kimi qayıtdı. Tək o yox. Əli bəy Hüseynzadə də Sankt-Peterburqa gedəndə müsəlman kimi getmişdi qayıdanda isə türk milətçisi kimi qayıtdı. Bunların hamısı Avropanın təsiri nəticəsində yarandı. Bunu biz belə qəbul eləməliyik. 10-20 il bundan əvvəl Azərbaycan əhalisindən “kimsən” soruşanda adətən cavab verirdilər ki, müsəlmanam. Bu cavab müsəlman cavabı milli mənsubiyyəti bildirirdi.
Burada təəccüblü bir şey yoxdur. Yəni biz 36 –cı ilə qədər özümüzə türk demişik. 36-cı ilə qədər “türk” deyilməsi məsələsi pasport məsələsi ilə bağlı idi. SSRİ-də 32-ci ildə passport sistemi tətbiq olunub. Ondan qabaq partiya anketləri verilirdi və orada milliyət göstərilirdi. Rusiyada milliyyət qrafası yox idi. Bu qrafa okytabr inqilabından sonra qəbul edildi. Çünki, ateist dövlət yarandı. 
  Milliyət və millət bunlar eni şey deyil. Milliyyət vətəndaşlıq deməkdir. Millət isə milli mənsubiyyət deməkdir. 36-cı ildə Stalin Azərbaycanın nümayəndə heyyətini qəbul edib, çox qəribədir ki, 35-ci ildə respublikanın 15 illiyi təntənə ilə qeyd edilməli idi. Amma qeyd olunmadı. Bu vaxtı uzatdılar və nəhayət 35-ci ilin axırlarında Bakıya Kalinin gəldi. Kalinin Bakıya gələndən sonra respublikanın 15 illiyi təntənə ilə qeyd edildi. Azərbaycan nümayəndə heyəti ilə Stalinin görüşündə Stalin çıxış etməyib. Amma çölə çıxanda Stalin müəyyən məsələlərə toxunub. Mehribancasına xalqla ünsiyyətdə olub. Stalin o vaxt Bağırova deyib ki, necə olub ki, Ermənistanda ermənilər, Gürcüstanda gürcülər yaşayır. Niyə Azərbaycanda türklər yaşayır? Yəni bunu başa düşürsünüz də Stalin nə demək istəyib. Bundan sonra təkan verildi ki, “Azərbaycanlı” anlayışı dövriyyəyə verilsin. Bundan sonra 36-cı ildə ilk dəfə siyahıyaalma keçirildi. Siyahıyaalma çox maraqlı keçirildi. Siyahıya alınma oldu sonra isə ləğv olundu. Məsələ ondadır ki, onun materialı məndə var. Yazıblar, milli mənsubiyyət türk mötərizədə isə azərbaycanlı. Bu ilk dəfə baş verirdi. Sonra isə 37-ci ildə partiya mənsubları o cümlədən Mircəfər Bağıraov öz anketində ilk dəfə olaraq “azərbaycanlı” yazdırdı. Bu siyasi xarakter daşıyırdı. Burada çox maraqlı proseslər baş verirdi. 19-cu əsrin əvəllərində Osmanlı türkləri ilə Qafqaz türkləri arasında elə bir fərq yox idi. Yəni dildə fərq yox idi. Amma dində var idi. Sünni-şiə məsələsini nəzərdə tuturam. Açıq danışaq ki, XX əsrin əvvələrində yazılmış Azərbaycan yazılarını indiki azərbaycanlı yaxşı anlaya bilmir. 20- ci illərdə türklərdə də dil islahatı getdi bizdə də. Müxtəlif istiqamətlərdə. Təsadüfü deyil 36-37 ci illərdə bütün qeyri-rus, qeyri-slavayan millətləri latını qəbu etmişdi. 37-38 belə bir qayıdış oldu. 

-Amma bunun Gürcüstanla Ermənistana təsiri olmadı.

- Bəli. O məsələni də onlar qaldırmadı. Biz isı bu məsələni vaxtında qaldırdıq. Tək biz yox bütün islam ölkələri, qeyri slavayan ölkələri bir birinin ardınca bundan imtina elədi.

-Dissertasiya mövzunuz Azərbaycan ziyalıları ilə bağlı olub. Bu bizim ən ağrılı yerimizdir. Ziya sözü “işıq, nur” deməkdir, ondan nə isə götürmək lazımdır. Məncə artıq bu məvhum aşınıb. Hər kəsə ziyalı demək olmur. Bu fikrə münasibətinizi öyrənmək istərdim.

-Niyə siz bu məsələ ilə bağlı bu qədər bədbinsiniz. Amma buna baxmayaraq mən sizinlə qisməndə olsa razılaşıram. Yəni o işıqlıq indi itib. Bu mənəviyyatla bağlıdır. Mənə elə gəlir ki, mənəviyyatımızın səviyyəsi o qədər enib ki, o da öz təsirini göstərir. Mən universitet müəllimiyəm, biz özümüzü həmişə pak insan kimi aparmamışıq. Müəyyən dövr keşəndən sonra müəyyən şeylərə tövbə etmişik.

-Eldar müəllim bir az açıq danışın.

-Yəni deyirəm axı tövbə eləmişik. Yəni pul, əmtəə münasibətlərinə girişməməliyik. Ümumiyyətlə tələbə ilə alver məsələsi olmasın. Buna mən özümdə qadağa qoymuşam. Məndə ola bilməzdi. Amma reallıqda həyat başqa cür gedir. Biz elə bilirdik ki,1991-ci ildən sonra heç olmasa biz özümüzü əsl vətənpərvər kimi apararıq. Bunu mən bir az laru dildə dedim. Mən necə ola bilər ki, tələbə uşaqdan 5 manat pul alım. Bu heç nəyə sığmır. İndiki həyat imkan verir ki, belə neqativ hallar bizimlə baş verməsin. Amma həyatda başqa şeylər müşahidə edirəm. Əlbəttə sizdə bilirsiniz nəyi deyirəm.
Bu yaxınlarda bizim universitetdə imtahanların başqa formada keçirilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Bundan sonra nələr olmadı. Sanki bir qrup insan səfərbər olub ki, gəlin imtahanları bu qiymətə sataq, bu qiymətə sualları verək. Yəni bu mənəvi durumdan xəbər verir. Nəticədə də imtahan keçdi. Bütün universitetdə dövtət imtahanı keçdi və çox qəribə nəticələr baş verdi. Tələbələrin 95%-i “beş” qiymət aldı. Bu mənə çatmır. Bunu bizə necə izah elədilər? Dedilər ki, tələbələr eşidiblər ki, qiymətlər bu qədər baha olacaq gedib bu testləri əzbərləyiblər. O qədər əzbərləyiblər ki, hamısı beş alıblar. Nə qədər məntiqlidir? Nə edə bilərik bu həqiqətdir. Bu həmin mühitin tamamilə əcaib hala düşməsindən xəbər verir. Belə olan halda mənəviyyatdan, bilikdən söz gedə bilməz. Bunun bir səbəbi də odur ki, tələbənin biliyə yox, diploma ehtiyacı var.Tələbənin biliyə ehtiyacı yoxdur. Əlbəttə ki, bizim vaxtımızda belə deyildi.

-Siz deyirsiniz ki, mən rüşvət götürmürəm. Bəs tələbənin taleyini necə həll edirsiniz, necə qiymət yazırsınız?

-Baxın indi bu sessiya dörd imtahanım var. Mən uşaqlara dedim ki, mən sizi “kəsməyəcəm”. Bilirsiz niyə? Çünki, mən onları kəssəm bundan başqaları istifadə edəcək. Yəni, əvvəlcədən deyirəm ki, onlar xərcə düşməsinlər. Mən qiymət yazacam.

-Hansı halda?

-Heç başını qaldırmasa da yazacam.

-Yəni savadı olmayana da yazacaqsınız?

-Bəli, rüşvətin qarşısını almaq üçün yazacam. Necə edim? Vəziyyət belədir ki, mən buna qiymət yazmasam ikinci dəfə göndərişlə gələcək başqasının üstünə. Sonda bu tələbə qiymət alacaq. Vaxt var idi mənim imtahanıma heç kəs müdaxilə etmirdi. Keçən sessiyada mənim heç nədən xəbərim olmadı. Mən heç imtahana getmədim. Göndərişləri göndərdilər başqasına, hamısı da qiymət aldı. Insanlar diploma həyata bir vəsiqə kimi görürdülər.

-Qayıdaq ziyalı məsələsinə. Ziyalılıqla bağlı araşdırmalarınızda nə nəticə çıxır? Məncə, Mirzə Fətəli Axundzadədən əvvəl elə bir ziyalı çıxmayıb ki, məfkurəni formalaşdırsın, ədəbiyyatı gətirsin, azərbaycançılıq ideyalarını formalaşdırsın…

-Bilirsiz problem bir çox məsələdədir. Məsələlərdən biridə ziyalılar təbəqəsinin formalaşması kütləvi axına çevrildi. Təbii ki, bu problemləri artırdı. Əslində kütləvi axın yaxşı bir şey deyil.

-Bəs nə olmalıdır? Bir-bir parlamalıdırmı?

-Xeyr ən azından süzgəcdən keçməlidir. Mən başa düşürəm ki, indi zavodlar işləmir, müəssisələr əvvəlki kimi yoxdur, kənd təsərrüfatı dağınıqdır. Bəs insanlar harada iş tapmalıdır? Bu səbəblər ziyalıların çıxmasına axın yaradır. Bu təhlükə çoxdan var. Təkcə bizdə yox, keçmiş SSRİ-də də var idi. Çünki, insanlar diploma həyata bir vəsiqə kimi görürdülər. Bu böyük bir bəladır.

-Yəni mən demək istəyirəm ki, parıldayan varmı bu ziyalılar arasında?

-Xeyr, təəssüf olsun ki, diplomu olan ziyalı sayılır.

-Bəs elita? 

-Elitanı necə müəyyən edəsən? 
-Bu toplumu idarə edən elitadan söhbət gedir. Hanı bu elita? Yaxşı gəlin fikrimi başqa cür təqdim edim. Eldar müəllim siz öğlunuza necə toy etdiniz? 

-Necə edəcəm dədə-baba qaydası ilə.

-Yəni musiqi, restoran, stolun üstündə aşıb-daşan yemək-içmək?

-Bəli, başa düşdüm nə demək istəyirsiniz. Mənim daxili aləmim buna icazə vermir. Amma ətraf, dost, qohum yaxınlar var. Bunda kənara çıxa bilmirsən.

-Yəni ictmai qınaqdan çəkinirsiniz!

-O da var, bəli.

Mənim onlardan xoşum gəlmədi, ayrıldım.

-Eldar müəllim, Siz, çox savadlı insansınız. Siz bir QHT-çisiniz. İctimai qınağı QHT-çi özü etməlidir. Bəlkə biz elə formalaşdıraq ki, bu ictimai qınaq həmin bu pis adətlərə qarşı çevrilsin.

-Bir dəqiqə üzr istəyirəm. Deyirsiniz ki, QHT-çi. Burada fəxr ediləsi bir şey yoxdur. Açıq danışaq. Burada da “ziyalılıq”la bağlı proses gedir. Burada axın çoxdur. Bir gün mən bir tədbirə getdim. Orada nə qədər QHT –çi var idi. Mən məhəttəl qaldım. Yəni QHT-çi olmaq çətin bir şey deyil. Mən ilk bu işə girəndə 50 QHT var idi. Təəssüf ki, insanlar bunu qazanc yolu kimi baxdılar, əsl fəlsəfəsini dərk etmədilər.


-İlk QHT yaranandan siz bu işin içindəsiniz. Necə oldu ki, siz bu xətti seçdiniz?

-Buna ictimai təsirin rolu böyük oldu. Ətrafdan təsir .

-Bunun əsasında fikirləşdiniz ki, bunu yaratmaq lazımdır?

-Təklifdə oldu. O vaxt Milli Demokratiya İnsitutu fəaliyyət göstəriridi. Onlar adam axtarırdılar ki, seçkilərlə bağlı təşkilat yaratsınlar. Mənim xəbərim olmadan bir neçə nəfəri süzgəcdən keçirdilər. Gözləmədiyim halda mən də bunların içində oldum. Biz də razılıq verdik. Başa saldılar, istiqamətləndirdilər. Sonra mən onlarla 5-6 il işlədim. Sonra mənim onlardan xoşum gəlmədi, ayrıldım. Amma o təşəbbüs gözəl idi. 
-Təşəbbüsü siz özünüzə yaxın bildiniz və ona görə qəbul etdiniz, elə deyilmi? Burada da sizə ictimai qınaq, təsir olmadı?

-Yox bu işə mən böyük həvəslə girişdim. İlk əvvəllərdə bizim təşkilatımız çox böyük idi. Yaxşı yardım alırdıq. Buda bizə imkan verirdi ki, yaxşı işlər görək. Bizim 8 dayaq təşkilatımız var idi. Sonra sayımız gəldi çıxdı 11-ə. Mən inanırdım ki, biz bu işlərlə bu ölkədə nələrsə edəcəyik. Buna inam var idi.

-Sonra nə oldu?

- Bəzi qərb təşkilatlarından təzyiq var idi. Məcbur edirdilər ki, biz istəmədiyimiz şeyləri bizlərə etdirsinlər. Bu mənə çox pis təsir elədi. Bu adamlardan birini şəkildə sizə göstərə bilərəm. O artıq rəhmətə gedib. O özünü yaxşı aparmadı.

-Sizdən tələbləri nə idi?

-Tələbləri siyasi tələblər idi. Mən onlarla münasibəti pozdum. Bunu tədricən elədim. İşçilərim maaş alırdılar deyə, bunu qəfil etmək mümkün deyildi. Bilirsiz inanmaq olmur ki, bunların niyyəti nədir. Birdə baxırsan ki, səndən istifadə edirlər. Yəni hökumətdən nə isə qoparmaq üçün. Bunu dərhal anlamırsan illər keçəndən sonra bunu müşahidə edirsən. Mən buna gedə bilməzdim. Mən kiminsə təsiri ilə heç bir iş görməmişəm.

- Bu müxaliflik nədir? Bunu necə qəbul edirsiniz?

-Müxaliflik bu ziyalılıqdır. Ziyalı həmişə müxalif olmalıdır. Yəni bu tənqidi münasibət və dövlətin apardığı siyasətə tənqidi yanaşma. Bəzən bunu başa düşmürlər.

-Buna siyasi mənsübiyyətin olması əhəmiyyətli deyil?

-Əlbəttə. Ziyalı hər bir şeyə tənqidi yanaşmalıdır. Belə bir ədəbiyyat var tənqidi ədəbiyyat. Niyə bu təbəqədə olanları dəstəkləyirlər. Çünki onlarsız ədəbiyyatın inkişafı mümkün deyil. Tarixşünaslıq var. Bu həmişə mövcud olan tarixşünaslığı tənqid etməlidir. Bizdə tarix inkişaf etmir. Çünki bizdə tarixşünanslıq yoxdur və formalaşmayıb. Rusiyada isə var və onların tarix elmi çox inkişaf edib.
-Sizin tələbələriniz arasında Matenadaranda saxlanan qrabarları oxuya biləcək tələbəniz var? -Artıq var bizim fakültədə belə bir qrup yaranıb. Ədalət naminə deyək ki, hər il 3-4 belə uşaq yetişir.

- Yəni ermənişünas?

-Bəli. Bu çox yaxşı bir işdir. Bu olmalıdır. Yəni mən görürəm ki, erməni dilini bilən müəllim var onu dəvət edirlər. O dərs deyir.
(bir az fasilə veririk. Şəkillərə baxırıq)

Bu yaxınlarda QHT-ni tərk edəcəm

-Sizin ümumi vəziyyətiniz hal-hazırda necədir?

-Pis deyil. Amma yaxşı da deyil. Mən belə düşünürəm ki, bu yaxınlarda QHT-ni tərk edəcəm.

-Bu artıq şok xəbərdir.

-Xeyir. Bu sadəcə olaraq mənim yaşımla əlaqədardır. Mənim artıq 60 yaşım var.

-Hələ cavansınız.

-Nə deyirsiniz qulağım artıq eşitmir. Bu yaşla bağlıdır (gülür).

-Seçkilərdə namizədliyinizi vermık istəyirsiniz?

-Xeyr. Amma mənə təklif olunsa mən namizədliyimi verərəm. Azərbaycanda majoritar sistem tədbiq olunsa ancaq pullu adamlar seçilər. Bu şəhərdə bu bir az çətin ola bilər. Amma rayonlarda bu daha çətin olacaq. Rayonlarda fırıldaqçıların seçilməsinə imkan yaranacaq.

-Niyə?

-Çünki, rayonlarda insan səsini almaq asandır.

-Bundan əvvəl söhbət etdiyimiz mənəvi məsələlərdə təsir edə bilər? İnsan artıq öz səsini pula satırsa…

- Bizdə mənəviyyat çox aşağı düşüb. Bizdə ağıl ilə ağılsız arasında fərqin qoyulmaması o qədər də yaxşı deyil. Yəni mən bunları müşahidə edirəm. Ətrafı görürəm. Yaxşıların seçimi çox aşağı səviyyədədir.

-İmkanınız olsa xaricə köçüb gedərsiniz?

-Xeyr.

-Niyə? Bu nə ilə bağlıdı?

-Bunun səbəbi yaşdır.

-Burada Bakıya bağlılıq varmı?

-Əlbəttə bağlılıq həmişə olub. Var ki, mən burada qalmışam.

Ola bilsin ki, mən səhv etmişəm.

-Eldar müəllim, Sabit Bağırov da bu cavabı verdi.

-Elədir. Bu bağlılıq məni burada saxlayıb. Ola bilsin ki, mən səhv etmişəm. Bilirsinizmi obyektivlik məsələsi gözlənilməsə bizim üçün çox çətin olacaq. Mən artıq ömrümü yaşamışam. Mən cavanları nəzərdə tuturam. Onların halına acıyıram. Əgər bir insanın potensialı varsa və bunu biruzə verə bilmirsə, bu çox pis nəticələr verəcək. Mən Moskvada olmuşam. Mənim orada tələbələrim var. Onlarla münasibətlərim yaxşıdır. Bir tədbirdə çıxış etmək lazım idi və məni dəvət etdilər. Ondan sonra Rusiya Azərbaycanlıları Konqresi məni dəvət etdi. Mənim oradada məruzəm oldu. Mən geri dönəndə fakultədə nələr eşitdim, bilirsinimi? Niyə onu göndəriblər? Amma məni heç kim göndərməyib. Universitetin xəbəri yox idi. Məndə əsəbləşdim və dedim ki, deyin o adamın adını ki, məni orada kim əvəz edə bilərdi. Bu söhbətlərin olması bizdə həmişə olub və olacaq.
Mən bir nəfərlə xarici səfərə getmişdim. Adını çəkmək istəmirəm. 85-ci ildə bizi ezam elədilər Tunisə. Biz Moskvadan getdik Parisə ordan da Tunisə. Mən yol yoldaşıma dedim ki, mənim heç vaxt ağlıma gəlməzdi ki, mən nə vaxtsa Afrikaya gedəcəm.Tunisdə Afrikanın şimalındadır. Mənə nə desə yaxşıdır bizim bu ağsaqqal. “Nə Afrika? Biz Tunisə getmirik?” . Bizim xəmirimiz belə yoğrulub. Biz özümüzə həddən artıq yüksək qiymət veririk.

Təmin edə bilmirəm özümü

-Siz bu qədər proseslər görmüsünüz. Sizi bundan sonra nə təəccübləndirə bilər?

-Məni təəccübləndirən qulağımın tutulmasıdır(gülür). (Eldar müəllimə sual veririk ki, sizi təəccübləndirmək olarmı? Əvəzində o, bizi təccübləndirdi. Bu yaşına baxmayaraq fransız dilini az müddətdə öyrənib).
-Bəli mənim bazam var idi. Bir az da çalışdım. Orada da bir müddət qaldım.

-Ölkələrdən ən çox sevdiyiniz hansıdır. Hansını ruhunuza daha yaxın hesab edirsiniz?

-Mən 2008-də Parisə getdim. Şəraitim çox yaxşı idi. Doya bilmədim. Qayıtmaq istəmədim. Mən 4 dəfə Amerikada, 3 dəfə Polşada, Yuqaslaviyada, Almaniyada, Balqarıstanda, İranda, Türkiyədə olmuşam. Amma ən çox yadda qalan ən son səfərlərim oldu. Fransa və Avstriya olub.

-Sizə elə gəlmir ki, Vyanada sanki hər yerdə Motsartın müsiqisi səslənir.

-Bəli, Vyana gözəldir. Parisdə tək olmayasan. Orda adam darıxmır. Çox sərbəst olursan.

-Eldar müəllim Bakıda da adam özünü sərbəst hiss etmir, bəyəm?

-Məni heç nə sıxmır. Amma qayğı var. Düzdü mənim uşaqlarım böyüyüblər, işləyirlər. Yenə də problemlər qutarmır. Əsas da dolanışıq problemidir. Çatmır təmin edə bilmirəm özümü. İki yerdən maaş alıram. Amma yenə də alınmır.

-Olduğunuz xarici ölkələrdən hansındansa qalıb işləməklə bağlı təklif olub?

-Xeyir olmayıb.

-Bir az əvvəl qeyd etdiniz ki, səhv emişəm. Xaricə getməmişəm. 

-Bəli cavanlıqda getsəydim qala bilərdim. Getmədim artıq uşaqlar da böyüyüb. Qızım Amerikada təhsil alıb. Oğlu isə ingilis dilini çox yaxşı bilir.
Ümumiyyətlə o dilləri yaxşı qavrayır. İndi isə QHT-çidir. QHT-də işləməyin pis cəhəti odur ki, orada saatlara uyğunlaşa bilmir. Yəni 8-də getdin 6-da gəldin. Bu başqa bir problemdir. Mən də edə bilmirəm axı müəlliməm iş vaxtım var. Yenə də burada işləyə bilirəm. Bundan başqa nə deyə bilərəm. Həyat çox pis keçmədi. Hər şey görmüşəm. Gəncliyim yaxşı keçib. Şikayət etməyə haqqım yoxdur. Amma həmişə çalışmışam. Düşünürəm ki, lazımsız adam deyiləm. Mənim Moskvada bir tələbəm var, onunla görüşdüm. Rövşən Əsgərovdur. Siz onu tanıyırsınız. Mən həmin gün Moskvada bir məruzə ilə çıxış elədim. Məndən sonra Mədəniyyət Nazirliyinin bir nümayəndəsi çıxış elədi və o bildirdi ki, mən düşünürdüm ki, Rövşən kimilər necə yetişir. Mən Eldar müəllimi dinlədikdən sonra bunu anladım. Səhərsi gün Rövşən bir neçə nəfərin yanında dedi ki, Eldar müəllim məni adam edib. Mən az qala ağlayacaqdım. Sonra mənə iki tələbə qız yaxınlaşdı. Mənə dedilər ki, biz əvvəl Bakıda, sonra isə Strasburqda oxumuşuq. Biz sizin kimi müəllim görməmişik. Bu sözlər mənə təsir etdi. Elə bil dünyanı mənə bağışladılar.

-Başqa tanınmış tələbələriniz varmı?

-Mənim tələbəmin biri Maynsda (Almaniyada) dossentdir. Bir çox tələbələrim var. Prezident Adminstrasiyasında, Nazirliklərdə yüksək vəzifəli məmurlar var ki, dərs demişəm.

-Siz öz müəllimlərinizdən kimləri xatırlayırsınız?

-BDU-dan söhbət gedirsə, Süleyman Əlyarovun mənə təsiri böyük olub. O çox yaxşı tarix müəllimi idi. Moskvada isə akademik tələbəsi olmuşam. Bundan sonra mənim diplom işimin rəhbəri professor Nacarov idi. Çox təsiri olub mənə. Əlbəttə ki, heç vaxt yaddan çıxmaz professor Valeria Severoçkaya. O, çox gözəl qadın idi. O mənim taleyimdə çox böyük rol oynadı. Simaşov var idi bizə tarixdən dərs deyirdi. O da nəhəng müəllim idi. Onlar bizə təmənnasız yardım edirlər.

- Bəs bundan sonra yaxşı tarixçiləri kimlər yetişdirəcək?

-Bu bir bəladır. İnanırsız ki, bəla nədir. Mən patokda dərsə girirəm. Patokda bir neçə nəfər var ki, onlara dərs deməyə dəyər. Bir dəfə mənə dedilər ki, bir nəfər tələbə tap bizə müəyyən məsələlərdə kömək etsin. Mən bir az fikirləşdim. Bir tələbəm var idi onu məsləhət gördüm. O bu işin öhdəsindən gəldi bu fərəhləndiridi. Belə uşaqlar ildən ilə azalır.

-Bunun səbəbi nədir?

-Təhsilin aşağı düşməsi, tələbkarlığın aşağı düşməsilə. Tələbədən dərs tələb etməlisən. Bu yoxdur.

-Biz bu yaxınlarda öz dostlarımızla söhbətimizdə fikirləşirik ki, niyə Kamerundan, Nigeriadan yaxşı futbolçu çıxır. Amma bizdən yox. Bizim yoldaş çox gözəl bir fikir dedi. “Neftçi”nin futbolçusu fikirləşir ki, futbol oynamasa, gedib taksi sürücüsü işləyəcək. Nigerialı bilir ki, oynamasa acından öləcək. Bunun da təsiri ola bilərmi? İndi də tələbə fikirləşir ki, oxumasam gedib alver edəcəm. Yəni bu tələbənin məsuliyyəti yoxdur.

- Mənim bir dostum var. Moskvada mən onun evində qaldım. Dostumun evində bir Azərbaycanlı qalırdı. O Ucardan idi. Onlar köçüblər Perm şəhərinə. O uşağın atası və anası da azərbaycanlıdır. O oğlanda azərbaycançılıqdan heç nə qalmayıb. Bir adı qalıb, bir də familiyası. Mən ondan soruşuram ki, maddi vəziyyətiniz necədir. Onlar Ucarın Qazıqumlaq kəndindəndilər. Qayıtmaq fikirləri yoxdur. Kənd mühiti onları çox sıxıb. Ona evdən göndərilən pulla Moskvada dolanmaq mümkün deyil. Ona mənim dostum kömək edir. Amma Permdən geri qayıtmaq fikirləri yoxdur.

-Eldar müəllim sizinlə söhbətimiz çox gözəl alındı. Biz siznıə saatlarla söhbət etmək istərdik. Amma sizin vaxtınız almaq istəmirik.

-Biz bir az bədbin notda danışdıq. Vaxt gələr hər şey yaxşıya doğru dəyişər. Çünki, buna imkan var. İnsanlar işdahasını bir az azaltmalıdırlar.

-Dostlarınız çoxdur?

-Kitabımı bir dostumun hesabına nəşr edə bildim. Belə dostlar azalır.

-Ən yaxın dostlarınız kimlərdir?

-Hamı bilir mənim dostlarımı. 3-4 məktəb yoldaşım var. Onlardan birinin sabah 60 yaşı tamam olur orada iştirak edəcəm. Ən yaxın dostlarım Cəmil Həsənli, Cəfər Cəfərovdur. Bu günə görə ən yaxın dostlarımdılar.

-Onları sizə bağlayan nədir? Cəfər müəllimin çox qəribə xasiyyəti var.

-Cəfəri mən gəncliyimdən tanıyıram. O məndən 10 yaş kiçikdir. Biz onunla çox işlərdə bir yerdə olmuşuq. Ən azı 2-3 gündən bir görüşürük.

-Eşitdiyimizə görə şahmatı yaxşı oynayırsınız

-Şahmatı yaxşı oynayıram Amma indi çox azaltmışam. Futboluda yaxşı oynayırdım.

-Bəs necə oldu ki, tarixi seçdiniz?

-Mən əvvəldən tarixi düşünürdüm. Mənə atamda çox dəstək oldu. Bizdə evdə ixtisas seçərkən heç bir problem olmadı. Mənim atam hüquqşünas idi…
Beləcə söhbətə son verib Eldar müəllimdən ayrıldıq. Amma bədbin notlar üzərində köklənmiş müsahibədə xoş məqamlar da az deyildi. Ən azı Eldar müəllimin gələcəyə nikbinliyi sezilirdi. Ziyalı nikbinliyi.

+  -  Çap