+  -  Çap 

Gürcüstan-Azərbaycan-Türkiyə konfederasiyası bölgəni öz oxu ətrafında fırlada bilərmi? Ekspertlər Gürcüstan-Azərbaycan-Türkiyə konfederasiyası yaranacağı təqdirdə, Qafqazın Avropa üçün enerji məsələsində şah damar rolunu oynayacağını proqnozlaşdırırlar. 

Bu ayın ortalarında Batumda Azərbaycan və Gürcüstan prezidentləri İlham Əliyev və Mixail Saakaşvili arasında keçirilən görüşdə maraqlı bir fikir ortaya çıxdı. Saakaşvili danışarkən orjinal bir layihə ilə çıxış etdi. O bəyan etdi ki, Gürcüstan-Azərbaycan konfederasiyası yaratmaq lazımdır. Gürcü prezizenti bu fikirlərini iki ölkə arasındakı yüksək münasibətlərlə əsaslandıraraq, vurğulayıb ki, «biz mütləq konfederartiv münasibətlər qurmalyıq, çünki bu iki ölkə arasında adi münasibətlərdən daha üstündür». Bu fikirlər Gürcüstan və Azərbaycanda, o cümlədən Rusiya və Ermənistanda hazırda geniş müzakirə mövzusuna çevrilib.

İdeya Ağ Evdən gəlib?

Qeyd edək ki, Qafqazda yeni bir konfederasiyanın yaranması məsələsi hələ xeyli əvvəldən gündəmə gəlmişdi. Hətta bununla bağlı belə bir fikir də vardı ki, ideyanın müəllifi Amerikadır. Qərb politoloqları bəyan edirdilər ki, Ağ Ev Qafqazda nəzarəti tam ələ almaq və təhlükəsiz enerji koridoru yaratmaq, habelə bölgənin münaqişələrini həll etmək üçün belə bir variant ətrafında uzunmüddət düşünüb.

Bəzi məlumatlara görə isə itlk təkliflərdə Gürcüstanla Ermənistanın adı çəkili, Azərbaycan isə bir müddət sonra prosesə qoşulacaqmış. Lakin sonradan qərar dəyişib və tərəflərin hər üçünün bir konfederasiyada birləşməsi üzərində baş sındırmağa başlayıblar.

Hərçənd məsələ deyilənə əsasən uzunmüddət müzakirə predmeti olmasa da, reallaşdırılmayıb. Bunun üçün xeyli səbəblər gətirən analitiklər hesab edirlər ki, faktiki dönəmdə ideyanın özü yarımçıqdı. Onların fikrincə, ABŞ bu layihəni həyata keçirmək üçün ilk növbədə bölgədəki münaqişələri həll etməlidir. Hələliklə Ağ Ev bu istəyinə nail ola bilməyib və yaxın gələcəkdə belə bir naliyyətə malik olacağı da inandırıcı görünmür.

«Saakaşvili özünü xilas etməyə çalışır»

Şübhəsiz, Qafqazda hər hansı bir addım atılan zaman ilk növbədə Rusiya mövqeyini ortaya qoyur. Elə buna görədir ki, Saakaşvilinin açıqladığı fikirlərə ilk reaksiya da Moskvadan gəlib. Qafqaz məsələləri üzrə mütəxəssis, ekspert Stanislav Tarasov deyir ki, burada birinci məsələ iqtisadiyyatı əhatə edir. Onun sözlərinə görə, Qərbin dəstək verdiyi Gürcüstanda «dollar yağışı» dövrü artıq başa çatıb. Yaxın gələcəkdə isə Mozdok-Tiflis-İrəvan qaz magistralının satışa çıxarılması həyata keçiriləcək. «Bundan başqa, digər obyektlərin də satışı nəzərdə tutulub. Səbəb birdir: 2013-cü ildə Gürcüstan BVF-dən aldığı pulların ilk hissəsini qaytarmalıdır. Ona görə də, Saakaşvili MDB məkanından istənilən donor ölkəylə birləşməyə hazırdır. Yuşşenko dövründə Gürcüstan Ukrayna ilə belə bir imkan qazanmağa yaxın idi. Hətta Tiflis bununla bağlı maraqlı manevrlər də etmişdi. Artıq Kiyev həminki deyil. Amma Belarusiya ilə eyni «kartı» oynamaq istəyi də var».

Tarasov deyir ki, ikinci məsələ Azərbaycana doğru gərəkən addımların atılması ilə əlaqədardır. Onun sözlərinə görə, burada geosiyasi maraqlar da öz sözünü deyir. Rus ekspert vurğulayır ki, Gürcüstan Bakıdan təkcə kredit almaqla qazanc əldə etmir, həmçinin Acariyanın iqtisadiyyatını tamamilə ələ keçirmiş Türkiyənin təzyiqlərini Azərbaycanın əliylə azaltmaq imkanı qazana bilər. Digər tərəfdən, Tiflis  bu yolla özünün bir çox sosial-iqtisadi problemlərini də çözməyə nail olacaq. «Bunun üçün Tiflisin ilk işi azərbaycanlıların yaşadığı Borçalı mahalının problemlərini həll etməlidir. Onlara hansısa səviyyədə status verməlidir. Sadəcə, burada problem ondan ibarətdir ki, analoji statusu Cavaxetiyada ermənilər də istəyə bilər. Bu isə yetərli qədər təhlükəlidir. Ancaq Saakaşvili bütün bunlara rəğmən Azərbaycanı inandırmağa çalışacaq ki, daxildəki milli-etnik narazılıqlar baş qaldırmadığı üçün Borçalıya əlavə status verə bilmir».

Rusiyalı analitikin fikrincə, Gürcüstanda yaxşı bilirlər ki, gec-tez MDB məkanında bir sıra etnik problemlər yenidən baş qaldıracaq və həmin sırada Tiflisin də «payı»na az şey düşməyəcək. «Tiflis bu vəziyyət yaranacağı təqdirdə vəziyyətdən çıxmaq üçün tək çıxış yolunu konfederasiyada görür. Gürcüstanda hesab edirlər ki, əgər belə bir ideya reallaşarsa, o zaman ümummilli parlament formalaşdıraraq, oraya bütün millətlərin nümayəndələrini salmaqla ıproblemi çözmək olar».

«Layihə reallaşarsa, bölgə Avropanın şah damarı olacaq»

Gürcü politoloqları isə düşünürlər ki, Saakaşvilinin fikirləri bir qədər qarışıq və metoforikdir. Tanınmış ekspert Ramaz Sakvarelidze deyir ki, Azərbaycanın bu ideya ilə razılaşması mümkündür. «Azərbaycan faktiki olaraq bölgənin iqtisadi cəhətdən ən yüksək səviyyədə inkişaf etmiş ölkəsidir. Neftin pulları ilə Bakı özünün bütün iqtisadi və sosial problemlərini həll edib. Hətta imkan düşdükcə Gürcüstana da yardımlar etməkdən qalmır».

Sakvarelidze hesab edir ki, əgər tərəflər bu məsələni reallaşdırarsa, o zaman bölgədə «geosiyasi ox» yaranacaq. Onun sözlərinə görə, bunun vasitəsi ilə tərəflər Avropanın vahid enerji təhlükəsiliyi sistemini formalaşdıracaqlar. «Təbii ki, bu bölgənin bufer zonası olmaq deməklə yanaşı, həm də Şərqdən Qərbə enerji resurslarının daşınmasını təşkil edəcək şah damar funksiyasını oynamalarına imkan verəcək».

Gürcü analitik vurğulayır ki, hər hansı bir şəkildə assossasiyanın yaranması bir tərəfin başqa birinin problemlərini üzərinə götürməsi anlamına gəlir. Onun sözlərinə görə, hazırda ideya reallaşmadığından bu barədə danışmaq tezdir. O hesab edir ki, məsələnin detalları barədə müzakirələr yalnız proses başladıqda danışmaq mümkündür.

Saakaşvili separatçıları da buraya daxil edəcək?

Gürcüstanda bununla bağlı başqa fərqli fikirlər də var. Məsələn, Tiflis müxalifəti hesab edir ki, Saakaşvilinin bu hərəkəti özünüqorumağa hesablanıb. Onların rəyinə görə, 2013-cü ildə prezidentlik müddəti başa çatacaq Saakaşvili bundan sonrakı müddətdə baş nazir olmaq fikrindədir. Müxalifət düşərgəsi hesab edir ki, həmin müddətə qədər sözügedən dövlət başçısı ölkənin Konstitusiyanı dəyişərək, Gürcüstanı prezident-parlament deyil, parlament-hökumət dövlətinə çevirəcək.

Münaqişəli Vəziyyətlərin Öyrənilməsi İnstitutunun baş direktoru Tengiz Beqişvili isə hesab edir ki, burada başqa bir ssennari daha ola bilər. «Azərbaycan və Gürcüstan konfederasiya yaradır, ardından dost şəraitində hərəkət edirlər, sonra isə vahid orqanizmə çevrilirlər. Burada Gürcüstan dövlətinin yox olmasından söhbət gedə bilməz. Əksinə, Gürcüstan dövlətinin qalıqları Azərbaycan sayəsində həyatda qala bilər».

Beqişvilinin fikrincə, bu praktiki baxımdan Qafqaz ölkələrinin problemlərinin də həllinə yadrımçı olacaq. Misal üçün o, Cənubi Osetiya, Abxaziya və Qarabağ münaqişələrini göstərib. «Gələcəkdə Ermənistanı bu konfederasiyaya salmaqla, münaqişələrin həllini reallaşdırmaq mümkündür. Bunun ardından isə konfederasiyanı Avropa Birliyinin üzvü etmək məsələsi gündəmə gələcək. Bunu reallaşdırmaq mümkün olacaq, ya olmayacaq bəlli deyil».

Ermənilər yuyulmamış qaşıq kimi ortaya atılırlar 

Ermənilərin hər məsələdə özlərini ortaya atması adi hal alıb. Elə bu məsələ ilə bağlı da yuyulmamış qaşıq kimi özlərini o dəqiqə mərəyə salmağa çalışıblar. Məsələn, erməni siyasətçi Armen Martirosyan deyir ki, Saakaşvilinin ideyası ciddi əhəmiyyət daşıyır. Onun fikrincə, belə bir konfederasiyanın yaranması Cənubi Qafqazda maraqlı olan dövlətlərin işlərini çətinə sala bilər və balansı pozmaq iqtidarındadır.

Ancaq Martirosyan yenə də Ermənistanı ortalığa soxaraq, iddia edir ki, Qərb belə bir konfederasiyanı İrəvan da prosesə daxil olduğu təqdirdə ciddi qəbul edir. Sanki ermənilər olmasa, bölgədə ittifaq qurmaq mümkün deyil. «Ermənistanın bu konfederasiyaya daxil olması mütləq şərtdir. Çünki Qərb başqa şəkildə bu birliyin ciddiliyini qəbul etməyəcək».

Erməni siyasətbaz daha sonra onu da deyib ki, belə söhbətlər hazırda aktual deyil. «Bu barədə perspektivdə danışmaq olar. Həmin birliyin Avropa Birliyinə daxil olması məsələsi isə bir qədər çətin məsələdir. Çünki proses hələ başlamayıb və AB-nin buna münasibəti də aydın deyil».

«Bakı İrəvanı çətinliyə salan bütün addımları atacaq»

«Atlas» Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri, ekspert Elxan Şahinoğlu isə vurğulayır ki, Saakaşvilinin konfederasiya təklifi üzərində ciddi düşünmək lazımdır. O qeyd edir ki, tarixdə bunun nümunəsi olan. Belə ki, Gürcüstan, Azərbaycan və Ermənistan 1918-ci ildə Rusiyadan ayrılaraq, müstəqilliklərini elan edən zaman Tiflisdə Cənubi Qafqaz Seymi yaratmışdılar. «Gürcü, azərbaycanlı və ermənilərin yer aldığı həmin parlamentin ömrü qısa olsa da, bu bölgədəki xalqların birgə yaşamasının mümkün ola biləcəyinin yaxşı bir nümunəsidir».

Şahinoğlu deyir ki, Gürcüstanla Azərbaycanın bir-birinə ciddi ehtiyacı var. Onun fikrincə, Rusiyanın təzyiqləri ilə üzləşən Gürcüstan iqtisadiyyatının böyük bir qismi Azərbaycanın əlindədir. «Gürcüstan həm Azərbaycanın neft və qazını münasib qiymətə alır, həm BTC, BTƏ kəmərlərindən faydalanır, həm də qonşusundan müxtəlif kreditlər ala bilir. Azərbaycan isə enerji ehtiyatlarını və ixracını Gürcüstan vasitəsi ilə dünya bazarlarına çıxarır. Bununla yanaşı, Tiflis  üzərində ciddi təsir imkanları əldə etməklə, Ermənistanı təzyiqləri artırmağa çalışır».

Ekspert bildirir ki, buna rəğmən Azərbaycan hakimiyyəti Gürcüstanla konfederasiya danışıqlarına başlamaqla, Rusiya ilə əlaqələrini çətin vəziyyətə sala bilər. «Çünki Gürcüstanla Azərbaycan arasında konfederasiya iki ökənin təhlükəsizlik, müdafiə və xarici siyasət sahələrində də birgə siyasət həyata keçirmələri deməkdir. Krem lisə Saakaşvilinin sözügedən siyasətini qəbul etmir. Bundan başqa, Gürcüstan-Azərbaycan konfederasiyası Ermənistanın siyasi və iqtisadi blokadasını gücləndirmək deməkdir ki, Moskva da Cənubi Qafqazdakı yeganə strateji müttəfiqini tək buraxmaq istəməz».

«Bakı-Tiflis-Ankara ittifaqı daha realdır

Şahinoğlu deyir ki, Bakı Rusiyaya görə, NATO və Avropa Birliyinə üzvlük məsələsini açıq şəkildə dilə gətirmir. Onun sözlərinə görə, Moskva ilə müxtəlif neft-qaz və ticarət müqavilələri imzalayan Azərbaycan bunun heç bir işə yaramadığını da görür. «Kremlin əvvəlki illərdə olduğu kimi, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində heç bir şeyi olmayan Ermənistanın maraqlarını nəzərə alır. Bu yöndəki tarazlıqların dəyişməyəcəyini Azərbaycanın siyasi dairələrin də artıq başa düşməyə başlayıblar. Buna görə də, Azərbaycan üçün önəmli olan Rusiyanın hansı mövqe nümayiş etdirməsindən asılı olmayaraq, işğalçı Ermənistanı çətinliyə salacaq bütün addımlara dəstək verməkdir».

Ekspert bildirir ki, Gürcüstanla konfederasiyaya gedilməsi bu cəhdlərdən biridir. O, hesab edir ki, belə olan təqdirdə, konfederasiyanın şərtlərinə uyğun olaraq, Azərbaycan Abxaziya və Cənubi Osetiyanın, Gürcüstan isə Dağlıq Qarabağın işğalına qarşı eyni mövqe nümayiş etdirməlidirlər.

Lakin Elxan Şahinoğlu maraqlı bir fikri də gündəmə gətirir. O, deyir ki, Gürcüstanla Azərbaycan arasındakı mümkün konfederasiya danışıqlarına Türkiyənin də qatılması real variantlardan biridir. «Fakt odur ki, Türkiyə Bakı və Tiflislə strateji müttəfiqdir. Əslində, Saakaşvilinin konfederasiya təklifi Ankaranın bir neçə il əvvəl irəli sürdüyü Qafqaz Sabitlik və Əməkdaşlıq Platforması ideyasının bir başqa formuludur. Ankaranın təklifi o vaxt ona görə dəstək qazanmadı ki, orada Rusiya və Ermənistan da yer almışdı. Rusiya Gürcüstanın, Ermənistan isə Azərbaycanın torpaqlarını işğal etdiyindən bu dövlətlərin bir yerdə olması mümkün deyildi. Bölgənin strateji müttəfiqləri olan Türkiyə, Azərbaycan və Gürcüstanın birgə ittifaqda birləşməsinə isə mane ola biləcək heç bir faktor yoxdur».

Fikrət Fəraməzoğlu

Milli.Az